۱- اصل بر بیگناهی
مهمترین نقطه آغاز هر دادرسی عادلانه، پذیرش این اصل است که هیچ فردی مجرم محسوب نمیشود مگر آنکه ارتکاب جرم او در یک فرآیند قانونی، توسط مرجع صالح و بر اساس ادله معتبر اثبات شده باشد. به بیان دیگر، شهروندان از ابتدا بیگناه فرض میشوند و این مقام تعقیبکننده است که باید وقوع جرم و انتساب آن به متهم را ثابت کند.
بر مبنای این اصل، متهم وظیفهای برای اثبات بیگناهی خود ندارد و بار اثبات اتهام بر عهده دادستان و نهادهای تعقیب کیفری است. این قاعده از آن جهت اهمیت دارد که مانع تبدیل شدن اتهام به محکومیت و جلوگیری از برخوردهای مبتنی بر ظن، گمان یا پیشداوری میشود.
اصل برائت یکی از شناختهشدهترین اصول حقوق بشر و دادرسی منصفانه در سطح بینالمللی است و در نظام حقوقی ایران نیز جایگاه ویژهای دارد. اصل ۳۷ قانون اساسی، بند ۲ ماده واحده قانون احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی و ماده ۴ قانون آیین دادرسی کیفری، این حق بنیادین را به رسمیت شناختهاند.
از آثار عملی این اصل میتوان به لزوم بیطرفی قاضی، ممنوعیت پیشداوری نسبت به متهم، تفسیر قوانین کیفری به سود متهم در موارد تردید، منع اعمال مجازات یا محدودیتهای تنبیهی پیش از اثبات جرم و همچنین ضرورت ارائه دلایل کافی از سوی دادستان برای اثبات اتهام اشاره کرد. اصل برائت در واقع یکی از مهمترین ابزارهای حمایت از شهروندان در برابر سوءاستفاده از قدرت و تضمینی برای حفظ آزادیهای فردی است.