یکی از مهمترین تضمینهای رسیدگی عادلانه، برخورداری دادگاه از قاضی مستقل و بیطرف است. قاضی باید بتواند بدون تاثیرپذیری از فشارهای سیاسی، امنیتی، اداری، مالی یا شخصی و صرفا بر پایه قانون و دلایل موجود در پرونده تصمیمگیری کند.
بیطرفی نیز به این معناست که قاضی از پیش درباره هیچیک از طرفین دعوا قضاوت نکرده باشد و بدون توجه به گرایشهای سیاسی، مذهبی، قومی یا اجتماعی آنان، به ادعاها و دفاعیات هر دو طرف رسیدگی کند. این اصل در اسناد بینالمللی حقوق بشر و همچنین در اصول ۱۵۶ و ۱۶۴ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مورد تاکید قرار گرفته است.
در عمل، استقلال و بیطرفی قاضی زمانی معنا پیدا میکند که از دخالت ضابطان، نهادهای امنیتی و صاحبان قدرت در روند رسیدگی جلوگیری شود، ادعاهای فاقد دلیل مورد پذیرش قرار نگیرد و دادگاه بتواند از حقوق شهروندان در برابر مراکز قدرت و ثروت حمایت کند.