بیش از هزار و دویست ساعت از خاموشی اینترنت در ایران میگذرد؛ عددی که تصور آن هم دشوار است. بیش از یک ماه است که مردم در داخل مرزهای ایران از یکی از اساسیترین حقوق شهروندی خود محروم شدهاند؛ حقی که با آغاز تنشها و جنگ، از سوی جمهوری اسلامی از آنان سلب شده است.
این نخستین بار نیست که حاکمیت در ایران به قطع اینترنت متوسل میشود. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که هر گاه سایه بحران – چه اعتراضات داخلی و چه درگیریهای خارجی – بر سر حکومت سنگینی میکند، یکی از اولین واکنشها، خاموشکردن اینترنت است. با فشردن این «دکمه»، نه فقط جریان آزاد اطلاعات در داخل کشور مختل میشود، بلکه ارتباط مردم ایران با جهان نیز بهشدت محدود میشود و روایت آنچه در داخل میگذرد، از چشم جهانیان پنهان میماند.
مرور گذشته نشان میدهد که قطع اینترنت در بزنگاههای حساس، پیامدهای سنگینی به همراه داشته است؛ از خرداد ۱۳۸۸ گرفته تا دی ۱۴۰۴، وقایعی رخ داده که ابعاد واقعی آنها تنها پس از وصل مجدد اینترنت آشکار شده است.با این حال، قطع اینترنت فقط یک مسئله حقوق بشری نیست؛ وجه اقتصادی آن نیز بسیار قابل توجه است، هرچند کمتر به آن پرداخته میشود. این موضوع را بیش از همه کسانی درک میکنند که زندگی و معیشتشان به اینترنت وابسته است. آمار دقیقی از تعداد این افراد وجود ندارد، اما وزیر ارتباطات در دی ۱۴۰۴ اعلام کرد:که بیش از ۱۰میلیون نفر به طور مستقیم از اینترنت درآمد دارند، در حالی که برآوردهای غیررسمی این رقم را بیش از ۲۰میلیون نفر میدانند.
ر چنین شرایطی، اینترنت نه به عنوان یک حق، بلکه بهمثابه امتیازی تلقی میشود که هر زمان اراده شود، از مردم گرفته میشود. در طول این هزاران ساعت قطعی، بسیاری از شهروندان ناچار شدهاند برای دسترسی محدود به اینترنت، هزینههای چندبرابری برای خرید فیلترشکن و ابزارهای دور زدن محدودیتها بپردازند؛ آن هم بدون هیچ تضمینی برای پایداری این دسترسی.پیامدهای اقتصادی این وضعیت گسترده و عمیق است. بر اساس برخی آمارها، بیش از یک میلیون زن در شهرهای کوچک از طریق اینستاگرام امرار معاش میکردند. میلیونها راننده پلتفرمهای آنلاین و فروشندگان اینترنتی نیز با کاهش شدید درآمد یا خطر بیکاری مواجه شدهاند. این در حالی است که بخش خدمات، با سهم ۵۲ درصدی از اشتغال کشور، بیشترین ترین آسیب را از قطع اینترنت متحمل میشود.
اکنون نشانههای یک موج گسترده بیکاری نمایان شده است. بسیاری از شرکتهای فعال در حوزه لجستیک و پلتفرمهای آنلاین، در پی کاهش شدید درآمد، ناگزیر به تعدیل نیرو شدهاند. همزمان، ناامیدی ناشی از این شرایط، روند مهاجرت نیروهای متخصص را نیز تشدید کرده است؛ روندی که جبران آن هزینههای هنگفتی برای کشور به همراه دارد.برآوردهای رسمی نشان میدهد که هر روز قطع اینترنت، حدود ۵هزار میلیارد تومان به اقتصاد ایران خسارت وارد میکند. با درنظرگرفتن ۵۰ روز قطعی، این رقم به حدود ۲۵۰هزار میلیارد تومان – معادل حدود دو میلیارد دلار – میرسد؛ رقمی که گفته میشود معادل درآمد چند ده میلیون بشکه نفت خام است.
افزون بر این، به گفته افشین کلاهی، رئیس کمیسیون دانشبنیان اتاق بازرگانی، خسارت مستقیم روزانه بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار برآورد میشود که با احتساب آثار غیرمستقیم، به ۷۰ تا ۸۰ میلیون دلار در روز میرسد. به بیان دیگر، هر روز قطعی اینترنت، به معنای ازبینرفتن منابعی است که میتوانست صرف اجرای چندین پروژه مهم زیرساختی شود.
در همین حال، یک کارشناس اقتصادی نیز برآورد میکند که اگر تولید ناخالص داخلی روزانه ایران حدود ۱۰۰هزار میلیارد تومان باشد و سهم اقتصاد دیجیتال بین ۴ تا ۱۲ درصد در نظر گرفته شود، هر روز قطع اینترنت میتواند دستکم ۱۰ درصد از فعالیت اقتصادی کشور را متوقف کند؛ معادل حدود ۱۰هزار میلیارد تومان خسارت روزانه.
این ارقام تنها بخشی از واقعیت را نشان میدهند. پیامدهای واقعی قطع اینترنت، عمیقتر و ماندگارتر از آن چیزی است که در محاسبات اقتصادی کوتاهمدت قابل اندازهگیری باشد؛ ضربهای که آثار آن به تدریج و در بلندمدت بر پیکره اقتصاد و جامعه ایران نمایان خواهد شد.