مصوب مجمع عمومى سازمان ملل متحد در قطعنامه ۱۷۳/۴۳، مورخ ۹ دسامبر ۱۹۸۸
دامنه شمول مجموعه اصول
کاربرد این اصول در حمایت از کلیه افرادی است که در بازداشت یا حبس، به هر شکل آن، بسر می برند.
کاربرد کلمات
در مجموعه اصول:
الف) «توقیف» به موقعیت فردی اطلاق میشود که به دلیل جرمی که به او نسبت داده شده و یا در نتیجه اقدام یک مقام مسئول دستگیر شده است؛
ب) اصطلاح «بازداشتى» به فردی اطلاق میشود که از آزادی شخصی خود محروم شدهاست بدون آنکه حکم محکومیت به حبس در مورد او صادر شده باشد؛
ج) کلمه «زندانى» به فردی اطلاق میشود که در اثر محکومیت به ارتکاب جرم، از آزادی شخصی خود محروم شده است؛
د) کلمه «بازداشت» به وضعیت فرد بازداشتی طبق تعریف مذکور در فوق، اطلاق میشود؛
هـ) کلمه «حبس» به وضعیت فرد زندانی طبق تعریف مذکور در فوق، اطلاق میشود؛
و) منظور از عبارت «مقام قضایی یا مقام مسئول دیگر» مقام قضایی و یا مقام مسئول قانونیای است که مقام و دوره تصدیاش معتبرترین تضمینات را در صلاحیت، بیطرفی و استقلال او تامین کنند.
اصل اول
با کلیه افرادی که تحت هر نظامی از بازداشت یا حبس قراردارند، باید با انسانیت و احترام به شأن ذاتی بشر رفتار شود.
اصل دوم
توقیف، بازداشت، و حبس افراد منحصرا در صورتی امکان پذیر است که با رعایت کامل مقررات قانونی و توسط مقام صلاحیتدار و یا افراد مجاز در این امر، انجام گیرد.
اصل سوم
در مورد افرادی که در بازداشت و حبس، به هر شکل آن، بسر میبرند، نمیتوان هیچ حقی از حقوق بشر را که طبق قوانین داخلی و یا معاهده{کنوانسیون} و یا قواعد و رسوم در کشوری جاریاست و یا بهرسمیت شناخته شده است محدود یا نقض کرد به بهانه اینکه چنین حقوقی در مجموعه اصول به رسمیت شناخته نشده و یا به طور محدود شناخته شده است.
اصل چهارم
هر حکمی به بازداشت و حبس، تحت هر شکل از آن، و هر تصمیمی که حقی از حقوق بنیادین شخص بازداشتی یا زندانی به هر شکل را تحت تاثیر قرار دهد، باید به دستور و یا تحت نظارت کامل یک مقام قضایی و یا یک مقام مسئول انجام گیرد.
اصل پنجم
۱. این اصول در مورد کلیه افرادی که در قلمرو یک کشور بهسرمیبرند، بدون اعمال کمترین تبعیض از هر نوع از جمله نژاد، رنگ پوست، جنسیت، زبان، مذهب یا اعتقادات مذهبی، عقاید سیاسی یا غیر آن، خاستگاه ملی، قومی یا اجتماعی، دارایی، تولد و یا هر خصوصیت دیگر، جاری خواهد بود.
۲. موازینی که بر طبق قانون منحصرا در حمایت از حقوق و وضعیت خاص بانوان، به ویژه بانوان باردار، مادران نوزادان، کودکان، نوجوانان، سالمندان، بیماران و معلولین اجرا میشود، اِعمال تبعیض محسوب نمیشود، لزوم و اعمال این موازین میتواند همواره مورد تجدید نظر مقام قضایی و یا مقام مسئول دیگر قرار گیرد.
اصل ششم
اِعمال شکنجه و یا رفتار و مجازاتهای بی رحمانه، غیرانسانی و یا تحقیرآمیز* نسبت به کلیه افرادی که تحت هر نظامی از بازداشت یا حبس بهسر میبرند منع میشود. هیچ وضعیتی شکنجه و یا رفتار و مجازاتهای بی رحمانه، غیر انسانی و یا تحقیر آمیز را توجیه نمیکند.
اصل هفتم
۱. کشورها بایستی قوانینی جهت ممنوعیت اعمالی که موجب نقض حقوق و وظایف مذکور در این اصل است وضع و مجازاتهای مناسبی برای عاملین آن پیشبینی کنند. همچنین باید در صورت دریافت شکایات، تحقیقات بیطرفانهای را به موقع اجرا بگذارد.
۲. ماموران دولت که دلایل قانع کنندهای مبنی بر نقض و یا شروع به نقض مجموعه اصول در دست دارند، باید مراتب را به مافوق خود و یا در صورت لزوم به مقام و یا مراجع صالح بازرسی و دادرسی دیگر، گزارش کنند.
۳. هر فرد دیگری که دلایل قانع کنندهای مبنی بر نقض و یا شروع بهنقض مجموعه اصول در دست داشته باشد حق دارد مراتب را به مقام مافوق مامورانی که در این امر دخالت دارند و یا به مقام و یا مراجع صالح بازرسی و دادرسی دیگر، گزارش کند.
اصل هشتم
نگهداری بازداشتیها باید طبق نظامی که مناسب وضعیت افراد بدون محکومیت است، صورتگیرد. بنابراین در صورت امکان آنها باید مجزا از محکومین به زندان نگهداری شوند.
اصل نهم
مقامات مسئول توقیف، بازداشت، و انجام بازجویی و تحقیقات باید دقیقاً در محدوده اختیارات قانونی خود عمل کنند. اقدامات ناشی از این اختیارات باید قابل تجدیدنظر توسط یک مقام قضایی و یا مقام مسئول دیگر باشد.
اصل دهم
افرادی که دستگیر میشوند باید در همان لحظه دستگیری از علت آن و در اسرع وقت از اتهاماتی که به آنها وارد شدهاست مطلع شوند.
اصل یازدهم
۱. هیچ فردی را نمیتوان بدون آنکه امکان رسیدگی به پروندهاش توسط یک مقام قضایی یا مقام مسئول دیگر در اسرع وقت پس از توقیف وجود داشته باشد، در بازداشت نگه داشت. فرد بازداشتی حق دارد رأساً و یا توسط یک وکیل، در محدوده قانون، از خود دفاع کند.
۲. فرد بازداشتی و یا در صورت وجود وکیل، وکیل او، باید در اسرع وقت ابلاغیهای مشروح از حکم بازداشت و دلایل آن دریافت کند.
۳. جهت نظارت بر لزوم ادامه بازداشت باید به یک مقام قضایی و یا مقام مسئول دیگر اختیاراتی تفویض شود.
اصل دوازدهم
۱. نکات زیر باید به دقت به ثبت برسد:
الف) دلایل توقیف؛
ب) ساعت توقیف، و ساعتی که بازداشتی به مکان بازداشت تحویل داده میشود و ساعت اولین حضور در مقابل مقام قضایی یا مقام مسئول دیگر؛
ج) هویت ماموران اجرای قانون که در دستگیری دخیلند؛
د) اطلاعات دقیق مربوط به بازداشتگاه.
۲. اطلاعات ثبت شده بایستی به اطلاع بازداشتی و در صورت وجود وکیل، به اطلاع وکیل او برسد در این مورد به نحوی عمل خواهد شد که در قانون پیشبینی شده است.
اصل سیزدهم
هر فردی به هنگام توقیف یا در شروع بازداشت و یا پس از آن در اسرع وقت، بایستی حسب مورد، توسط مقام مسئول توقیف، بازداشت و یا حبس، اطلاعات و توضیحات لازم را در مورد حقوق خود و چگونگی تحقق آن، دریافت کند.
اصل چهاردهم
افرادی که در فهم و تکلم به زبان مقام مسئولِ توقیف، بازداشت و یا حبس، دچار مشکلند، حق دارند در اسرع وقت از مفاد اصل ۱۰ و بند ۲ اصل ۱۱، بند ۱ اصل ۱۲ واصل ۱۳ به زبانیکه بخوبی درک میکنند مطلع شوند و در مراحل بعد از دستگیری و در جریان دادرسی، از وجود مترجم، در صورت لزوم به رایگان، برخوردار شوند.
اصل پانزدهم
قطعنظر از استثنائات پیشبینی شده در بند ۴ اصل ۱۶ و بند ۳ اصل ۱۸ منع ارتباط فرد بازداشتی یا زندانی با دنیای خارج، بهخصوص با خانواده و یا وکیلاش بیش از چند روز مجاز نمیباشد.
اصل شانزدهم
۱. فرد بازداشتی یا زندانی باید بتواند رأساً و یا توسط مقامات صلاحیتدار پس از توقیف و یا پس از هر نقل و انتقال از بازداشتگاه یا زندان به بازداشتگاه یا زندان دیگر، در اسرع وقت خانواده و یا هر فرد دیگر به انتخاب خود را، حسب مورد، از توقیف، بازداشت، حبس و یا نقل و انتقال و محلی که در آن بازداشت یا محبوس است، با خبر سازد.
۲. اتباع کشورهای بیگانه نیز باید در اسرع وقت از حق خود در برقراری تماس به طریقی مناسب با کنسولگری یا نمایندگی دیپلماتیک کشور متبوع خود و یا کشور دیگری که بر طبق قوانین بینالمللی صالح است و یا نماینده یک سازمان صلاحیتدار بینالمللی در صورتی که شخص پناهنده است و یا به دلیلی دیگر تحت حمایت سازمانهای بین الدولی قرار دارد، مطلع شوند.
۳. مقام مسئول بازداشت موظف است در مورد نوجوانان بازداشتی و یا زندانی و فردی که قادر به درک حقوق خود نباشد، رأساً ابلاغ خبر مذکور در این اصل را به عهده گیرد و به ویژه خانواده و یا قیم شخص را مطلع سازد.
۴. ابلاغیه مذکور در این اصل بایستی بدون فوت وقت به موقع اجرا گذاشته شود و یا اجازه اجرای آن صادر شود. در صورت وجود مقتضیاتی استثنایی در انجام امر تحقیق، مقامات صالح میتوانند این اطلاع رسانی را برای مدت زمانی معقول به تعویق اندازند.
اصل هفدهم
۱. کلیه افرادی که بازداشت شدهاند باید بتوانند از کمک یک وکیل برخوردار شوند. مقام صالح در این امر موظف است در اسرع وقت پس از دستگیری، آنها را از حقوقشان مطلع سازد و امکانات معقول برای تحقق این حقوق را در اختیارشان بگذارد.
۲. در موارد عدم انتخاب وکیل توسط بازداشتی، در صورت لزومِ حضور وکیل در اجرای عدالت، مرجع قضایی یا مرجع صالح دیگر باید وکیل تسخیری نصب کند. مخارج نصب وکیل در صورت عجز بازداشتی از پرداخت آن رایگان خواهد بود.
اصل هجدهم
۱. هر فرد بازداشتی یا زندانی حق دارد با وکیل خود تماس برقرار کرده و با وی مشورت کند.
۲. هر فرد بازداشتی یا زندانی حق خواهد داشت برای مشورت با وکیل خود، وقت کافی و تسهیلات لازم در اختیار داشته باشد.
۳. هر فرد بازداشتی یا زندانی باید از حق ملاقات، مشورت و ارتباط با وکیل خود بدون تأخیر و بدون اعمال سانسور و در شرایطی کاملاً محرمانه برخوردار باشد. این حق نباید معلق و یا محدود شود، مگر هنگامی که یک مقام قضایی یا مرجع صالح دیگر، در شرایط استثنائی مصرح در قانون یا موازین قانونی، این امر را برای حفظ امنیت و نظم عمومی لازم تشخیص دهد.
۴. گفتگوهای فرد بازداشتی یا زندانی با وکیل خود میتواند تحت مراقبت ماموران اجرای قانون انجام گیرد، لیکن نباید توسط آنها استماع شود.
۵. تبادل اطلاعات مذکور در این اصل میان بازداشتی یا زندانی و وکیل وی را نمیتوان به عنوان مدرک جرم بر علیه او مورد استناد قرار داد، مگر اینکه در ارتباط با ادامه جرم و یا نقشه ارتکاب جرمی در آینده باشد.
اصل نوزدهم
فرد بازداشتی یا زندانی باید از حق ملاقات و مکاتبه، به ویژه، با اعضای خانواده خود برخوردار شود و باید بتواند با در نظر گرفتن شرایط و محدودیتهای معقول که توسط قوانین و مقررات قانونی تعیین شدهاست، از امکانات مناسبی برای ارتباط با دنیای خارج از زندان بهرهمند شود.
اصل بیستم
در صورت درخواست فرد بازداشتی یا زندانی، باید او را در صورت امکان به بازداشتگاه و یا زندانی منتقل کرد که در نزدیکی متعارف محل زندگی او قرار دارد.
اصل بیستویکم
۱. سوءاستفاده از وضعیت فرد بازداشتی یا زندانی در اجبار او به اقرار و یا به عهده گرفتن جرم توسط او به گونهای دیگر، و یا شهادت بر علیه دیگری، ممنوع است.
۲. هیچ فرد بازداشتی را نمیتوان در طی مراحل بازجویی تحت رفتار خشونت آمیز قرار داد و یا تهدید کرد. همچنین نباید از روشهای بازجوییای استفاده شود که توان تصمیمگیری وی را مختل کند.
اصل بیستودوم
هیچ فرد بازداشتی یا زندانی را نمیتوان، حتی با رضایت وی، تحت آزمایشات تجربی پزشکی یا علمیای قرار داد که سلامتی او را به خطر میاندازد.
اصل بیستوسوم
۱. مدت زمان بازجویی از فرد بازداشتی یا زندانی و فواصل زمانی میان آن، همچنین هویت بازجوها و افراد دیگری که در جلسه بازجوئی حضور دارند باید در برگههایی که قانون معین کرده است ثبت و صحت آن تایید شود.
۲. فرد بازداشتی یا زندانی و یا وکیل آنها، در صورت پیشبینی قانون، باید به اطلاعات مذکور در بند یک این اصل دسترسی داشته باشند.
اصل بیستوچهارم
فرد بازداشتی یا زندانی باید حتیالامکان در اسرع وقت پس از پذیرش در بازداشتگاه یا زندان، مورد معاینه پزشکی مناسب قرار گیرد. پس از آن هرگاه لازم باشد باید از او مراقبت و درمان پزشکی به عمل آید، این مراقبت و درمان به رایگان صورت خواهد گرفت.
اصل بیستوپنجم
هر فرد بازداشتی یا زندانی حق دارد رأساً و یا توسط وکیل خود، در محدوده شرایط منطقی در حفظ امنیت و نظم بازداشتگاه یا زندان، از مقام قضایی و یا مقام مسئول دیگر درخواست تجدید آزمایشات پزشکی و یا نظر خواهی از پزشک دیگر کند.
اصل بیستوششم
انجام آزمایشات پزشکی در مورد یک بازداشتی و یا زندانی، همچنین نام پزشک و نتایج آزمایشات بایستی بهدقت ثبت شده و دسترسی به آن طبق مقررات داخلی تضمین شود.
اصل بیستوهفتم
چنانچه در کسب مدارک جرم، اصول حاضر نقض شده باشد، تصمیمگیری در مورد پذیرش مدارک اکتسابی بر علیه بازداشتی یا زندانی باید با توجه به این نقض اصول صورت گیرد.
اصل بیستوهشتم
با توجه به شرایط منطقی در حفظ امنیت و نظم بازداشتگاه یا زندان، هر بازداشتی یا زندانی حق دارد در چارچوب امکانات مالی، در حد معمولی از امکانات آموزشی، فرهنگی و اطلاعاتی، چنانچه تأمین کننده آن دولت است، برخوردار شود.
اصل بیستونهم
۱. به منظور نظارت بر رعایت دقیق قوانین و مقررات مربوط به زندان، مکان حبس باید مورد بازرسی منظم افراد با صلاحیت و مجرب قرار گیرد. این افراد باید توسط مرجع صلاحیتدار، مستقل از مقامات مدیریت بازداشتگاه و یا زندان منصوب شوند و در مقابل او مسئول و پاسخگو باشند.
۲. فرد بازداشتی یا زندانی حق دارد به طور آزادانه و به طور کاملاً محرمانه با بازرسان مکان بازداشت یا زندان، با در نظر گرفتن مفاد بند یک اصل حاضر و با توجه به شرایط منطقی حفظ امنیت و نظم این مکانها، گفتگو کند.
اصل سیام
۱. اعمالی که انجام آن توسط بازداشتی یا زندانی در طی دوران بازداشت یا حبس، تخلف انضباطی محسوب میشود، نوع و مدت تنبیه انضباطی و مقام صالح تصمیم گیرنده آن باید توسط قانون و یا آییننامههای قانونی وضع و بهطور صحیح منتشر شود.
۲. هر بازداشتی یا زندانی حق دارد قبل از اتخاذ هر تصمیم به تنبیه انضباطی، طی محاکمهای انضباطی از خود دفاع کند. او باید بتواند نسبت به تصمیم، از مراجع بالاتر تقاضای تجدید نظر کند.
اصل سیویکم
۲. مقامات مسئول باید بکوشند معاضدتهای مورد نیاز افراد تحت تکفل بازداشتی یا زندانی به ویژه افرادی که به سن قانونی نرسیدهاند تامین شود. همچنین موازین خاصی را جهت تضمین شرایط مناسب برای نگهداری از کودکانی که بیسرپرست شدهاند، اتخاذ نمایند.
اصل سیودوم
۱. فرد بازداشتی حق خواهد داشت هر آینه، در چهارچوب قوانین داخلی، رأساً و یا توسط وکیل خود نزد مراجع قضایی و یا مقامات مسئول دیگر به غیر قانونی بودن بازداشت خود اعتراض کند و در صورت احراز غیر قانونی بودن بازداشت، آزادی خود را فوراً بازیابد.
۲. روال مذکور در بند ۱ این اصل باید بدون تشریفات و به سرعت انجام گیرد و در صورت عدم بضاعت بازداشتی، رایگان باشد. مقام مسئول بازداشت موظف است بدون تاخیر غیر موجه، بازداشتی را به حضور مقام مرجع تجدید نظر، حاضر کند.
اصل سیوسوم
۱. فرد بازداشتی یا زندانی حق دارد رأساً و یا توسط وکیل خود، در مورد رفتاری که در زندان نسبت به او انجام میگیرد، خصوصاً در صورت اعمال شکنجه و یا رفتار خشن، غیر انسانی، یا تحقیر آمیز، به مقامات مسئول مدیریت مکان حبس و یا مقامات بالاتر، و در صورت لزوم به مقامات مسئول نظارت و یا دادرسی صالح عریضه دهد یا شکایت کند.
۲. در مواردی که فرد بازداشتی یا زندانی و نیز وکیل آنها قادر به استفاده از حقوق مذکور در بند یک اصل حاضر نباشند، عضوی از اعضای خانواده بازداشتی یا زندانی، و یا هر فرد آگاه به موضوع میتواند حقوق مذکور را اعمال کند.
۳. در صورت تقاضای شاکی، عریضه و یا طرح شکایت باید محرمانه باقی بماند.
۴. به تمامی عرایض و شکایات باید در اسرع وقت رسیدگی و بدون تاخیر غیر موجه پاسخ داده شود. در صورت رد عریضه یا شکایت و یا در صورت اطاله دادرسی، شاکی حق دارد به مراجع قضایی و یا مراجع صلاحیتدار دیگر رجوع کند. هیچ فرد بازداشتی یا زندانی و هیچ شاکی دیگر موضوع بند ۱ این اصل نباید به دلیل عریضه و یا شکایت متحمل خسارتی شود.
اصل سیوچهارم
چنانچه یک فرد بازداشتی یا زندانی در طی دوران بازداشت یا حبس فوت کند یا ناپدید شود، یک مقام قضائی و یا مقام مسئول دیگر بایستی رأساً و یا به دنبال تقاضای عضوی از اعضای خانواده متوفی یا مفقودالاثر و یا فرد دیگری که با موضوع آشنائی دارد، برای انجام تحقیقات و بازجوئی درباره علت مرگ یا مفقود الاثر شدن اقدام کند. در صورتی که فوت یا مفقودالاثر شدن در زمانی کوتاه پس از پایان بازداشت و یا حبس رخ دهد، چنانچه اوضاعو احوال ایجاب کند، باید تحقیقاتی به همین منوال انجام گیرد. نتایج تحقیقات و گزارش تحقیق باید در صورت تقاضا، قابل دسترسی بوده مگر اینکه مضر به روال تحقیقات جرم که در دست اجراست، باشد.
اصل سیوپنجم
۱. جبران خسارت ناشی از فعل و یا ترک فعل مأموران دولتی در نقض حقوقی که در اصول حاضر اعلام شده است، بر طبق قوانین داخلی انجام خواهد گرفت.
۲. اطلاعاتی که بر طبق این اصول ثبت خواهند شد، باید برای استفاده در درخواست جبران خسارت، طبق روال قوانین داخلی، قابل دسترسی باشند.
اصل سیوششم
۱. در مورد بازداشتی مظنون و یا متهم به ارتکاب جرم، اصل برائت جاری خواهد بود و تا زمانی که محکومیت این فرد طی محاکمهای علنی و در شرایطی که امکان دفاع به طور کامل تأمین شده است، محرز نشده باشد، با وی با توجه به این اصل رفتار خواهد شد.
۲. افراد مظنون یا متهم را نمیتوان پیش از آغاز تحقیقات و تشکیل دادگاه دستگیر یا بازداشت کرد، مگر در مواردی که اجرای عدالت ایجاب کند. در چنین صورتی بازداشت باید مستدل و تحت شرایط و روال قانونی انجام گیرد. تحمیل محدودیت در مورد چنین افرادی بایستی هنگامی که برای امر بازداشت و یا جلوگیری از اخلال در انجام تحقیقات و یا اجرای عدالت و یا حفظ نظم و انضباط دقیق بازداشتگاه ضرورت اکید ندارد، ممنوع شود.
اصل سیوهفتم
کلیه افرادی را که به اتهام ارتکاب جرمی بازداشت شدهاند باید در اسرع وقت در محضر یک مقام قضایی و یا مقام صالح دیگر که قانون مشخص کرده است، حاضر نمود. این مقام باید در اسرع وقت، در مورد قانونی بودن و ضرورت بازداشت این افراد تصمیم بگیرد. هیچ فردی را نمیتوان بدون دستور کتبی این مقام، پیش از شروع تحقیقات یا محاکمه، تحت بازداشت قرار داد. فرد بازداشتی حق دارد هنگام حضور در محضر مقام مذکور نظرات خود را در مورد چگونگی رفتار با او در بازداشتگاه، اظهار کند.
اصل سیوهشتم
کلیه افراد بازداشتی متهم به ارتکاب جرم حق دارند در مهلت معقولی محاکمه شوند و یا تا زمان تشکیل دادگاه آزاد بمانند.
اصل سیونهم
به استثناء مواردی که در قانون پیش بینی شده است، هر متهم به ارتکاب جرمی حق دارد با توجه به شرایط قانونی که احتمالا تحمیل خواهد شد پیش از تشکیل دادگاه آزاد بماند، مگر اینکه مقامی قضایی یا مقام صلاحیتدار دیگر، با توجه به مصالح اجرای عدالت، تصمیم دیگری اتخاذ کند. ادامه بازداشت باید توسط این مقام مورد بازبینی قرار گیرد.
شرط عام
هیچ مقررهای از مجموعه اصول را نمیتوان به گونهای تفسیر کرد که حقی از حقوق مندرج در میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی را محدود یا نقض کند.
* از واژههای بیرحمانه، غیرانسانی و یا تحقیرآمیز باید تفسیری موسع به عمل آید تا بیشترین حمایت در مقابل ایذاء جسمانی و یا روانی انجام گیرد و نگاهداشتن بازداشتی و یا زندانی چه به طور موقت و چه بهطور دائمی در شرایطی که وی نتواند از حواس طبیعی خود بهرهمند شود، از جمله دیدن، شنیدن، و بی خبری از زمان و مکان را نیز در بر گیرد.
نسخه انگلیسی: