مقدمه
زنان فعال حقوق بشر در ایران در جریان فعالیتهای مدنی و اجتماعی خود علاوه بر خطراتی که سایر فعالان با آن مواجهاند، با مجموعهای از فشارها و آسیبهای ویژهای روبهرو هستند که ریشه در جنسیت آنان و موقعیت نابرابر زنان در ساختار حقوقی و اجتماعی کشور دارد. بازداشت خودسرانه، شکنجه، تهدید، محرومیت از دادرسی عادلانه و حبسهای طولانی، بخشی از فشارهایی است که بر فعالان حقوق بشر اعم از زن و مرد اعمال میشود اما تجربه زنان نشان میدهد که برخورد با آنان در موارد متعددی با تعرض به حریم جنسی و جسمانی، تحقیر بر اساس کلیشههای جنسیتی، تهدید به تجاوز، دخالت در روابط زناشویی، استفاده از فرزندان برای اعمال فشار روانی و تخریب حیثیت خانوادگی همراه است. در این موارد، بدن و حریم جنسی زن، مفاهیمی مانند بکارت، عفت و آبرو، نقش مادری و همسری و روابط خصوصی خانوادگی به ابزارهایی برای ارعاب، تحقیر و وادار کردن او به سکوت تبدیل میشوند. به این ترتیب، فشار بر زن فعال حقوق بشر گاه از محدوده فعالیت عمومی او فراتر میرود و خصوصیترین بخشهای زندگیاش را نیز دربرمیگیرد. گزارش حاضر بر دسته دوم تمرکز دارد. البته این تمرکز به معنای انکار خشونت جنسی علیه مردان یا سایر گروهها نیست بلکه هدف نشان دادن ابعاد ویژهای از تجربه زنان است که در گزارشهای مربوط به سرکوب عمومی ممکن است کمتر دیده شود.

تعرض به حریم جسمانی و جنسی زنان در بازداشتگاهها
یکی از جدیترین ابعاد آزار جنسیتمحور زنان در بازداشتگاهها، تعرض به حریم جسمانی و جنسی آنان است. گزارش هیئت حقیقتیاب سازمان ملل درباره ایران، از وجود الگویی از خشونت جنسی و جنسیتمحور در بازداشتگاهها خبر داده و مواردی مانند تجاوز، تهدید به تجاوز، برهنهسازی اجباری، لمس جنسی و وارد کردن شوک الکتریکی به اندامهای تناسلی را ثبت کرده است. در این گزارش، به پرونده زنی نیز اشاره شده که در جریان بازرسی بدنی در کرمانشاه، از سوی مأموران مورد تجاوز قرار گرفته است. گزارش سازمان ملل همچنین تأکید میکند که خشونت جنسی، علاوه بر آسیب جسمانی، با هدف ارعاب، تحقیر و مجازات قربانیان نیز به کار گرفته شده است.[1]
برهنهسازی اجباری و بازرسیهای بدنی تحقیرآمیز نیز در روایت شماری از زنان زندانی سابق مطرح شده است. در گزارش بیبیسی در ژوئیه ۲۰۲۳، چند زن از بازرسیهای مکرر در حالت برهنه، عکسبرداری از بدن آنان و رفتارهای تحقیرآمیز در جریان بازرسی سخن گفتهاند. مژگان کشاورز روایت کرده است که چند بار در برابر دوربین مجبور به برهنه شدن شده و از بدن برهنه او عکس گرفتهاند. نسیبه شمسیای نیز از تکرار این نوع بازرسیها گفته است. در همین گزارش، روایتهایی درباره اجبار زنان به خارج کردن نوار بهداشتی یا تامپون در دوران قاعدگی و انجام حرکات بدنی در حالت برهنه آمده است. این رفتارها، علاوه بر نقض حریم خصوصی و کرامت انسانی، بدن زن را به موضوعی برای نظارت، تحقیر و اعمال سلطه تبدیل میکند.[2]
نمونههای دیگری از آزار جنسی و تهدید به آن در پرونده یازده فعال حقوق زنان گیلان گزارش شده است. بر اساس بیانیه کارشناسان سازمان ملل در دسامبر ۲۰۲۴، این زنان پس از آزادی موقت از بازداشت، از بدرفتاری، تهدید و آزار جنسی در جریان بازجوییها سخن گفتهاند و برخی از آنان از تهدید به تجاوز و قتل خبر دادهاند. در گزارش کمیته آزادی زندانیان سیاسی در ایران نیز درباره سارا جهانی آمده است که او با تهدید به انجام آزمایش بکارت، تحت عنوان معاینه پزشکی قانونی، مواجه شده بود. این گزارش همچنین از توهینهای جنسی به فروغ سمینیا و متین یزدانی سخن میگوید. [3]

این در حالی است که قوانین و مقررات کشور از جمله آیین نامه اجرایی سازمان زندلان ها به صراحت اشاره کرده اند که بازرسی بدنی بازداشت شدگان باید با رعایت کرامت انسانی و حتی المقدور با ابزارهای مخصوص انجام شود. در ماده ۵۳ آیین نامه اجرایی سازمان زندانها مقرر شده است که بازرسی بدنی بدون لباس و بازرسی مواضغ داخلی بدن ممنوع است مگر در مواقع ضروری به تشخیص مسئولان مربوطه. در این حالت نیز روشن بودن دوربین ها ممنوع است.
استفاده از مفاهیم عفت، بکارت و آبرو برای تحقیر و تخریب زنان
آزار جنسیتمحور به تعرض فیزیکی یا تهدید به تجاوز محدود نمیشود. در برخی موارد، بازجویان و نهادهای امنیتی از مفاهیمی مانند بکارت، عفت، آبرو و روابط جنسی برای تحقیر زنان یا وادار کردن آنان به عقبنشینی استفاده میکنند. اهمیت این شیوه در آن است که فشار بر زن نه فقط از طریق تهدید جسمانی، بلکه با بهرهبرداری از حساسیتهای فرهنگی و اجتماعی درباره رفتار و حیثیت جنسی زنان اعمال میشود. در جامعهای که درباره رفتار خصوصی زنان قضاوتهای جنسیتی شدید وجود دارد، تهدید به افشای اطلاعات خصوصی، انتشار تصاویر شخصی یا نسبت دادن روابط نامتعارف میتواند برای قربانی پیامدهای خانوادگی و اجتماعی نیز داشته باشد.
هیئت حقیقتیاب سازمان ملل گزارش کرده است که مأموران در مواردی از انگ اجتماعی مرتبط با خشونت جنسی برای ترساندن، تحقیر و مجازات زنان استفاده کردهاند. بهکار بردن الفاظی که زنان معترض را به بیعفتی یا روسپیگری منتسب میکند، نمونهای از این رویکرد است. در پرونده فعالان حقوق زنان گیلان نیز، افزون بر تهدید به آزار جنسی، گزارشهایی درباره توهینهای جنسی و تهدید به آزمایش بکارت منتشر شده است. در مورد زهرا دادرس نیز گزارش کمیته آزادی زندانیان سیاسی در ایران از تهدید به انتشار تصاویر خصوصی او حکایت دارد. این تهدیدها نشان میدهد که اطلاعات و تصاویر مربوط به زندگی خصوصی زنان میتواند به ابزاری برای ارعاب آنان تبدیل شود؛ بهویژه هنگامی که تهدیدکننده بر نگرانی زن از قضاوت اجتماعی و آسیب دیدن اعتبار خانوادگی او حساب میکند.
[4][5] این نوع تخریب در فضای عمومی و رسانهای نیز دیده میشود. در برخی حملات تبلیغاتی علیه زنان مخالف سیاستهای رسمی، به جای پاسخ به فعالیت و مواضع آنان، زندگی خصوصی و روابط شخصیشان هدف قرار گرفته است. برای مثال، عفو بینالملل در گزارشهای خود درباره کارزار اعترافات اجباری زنان مخالف حجاب اجباری، به تلاش مقامها برای وادار کردن زنان به ابراز پشیمانی و بیاعتبار کردن فعالیت آنان اشاره کرده است.
در چنین فضایی، کلیشههای جنسیتی به ابزاری برای منحرف کردن توجه از مطالبات حقوقی و مدنی زنان و تبدیل فعالیت عمومی آنان به موضوعی برای داوری درباره عفت و رفتار خصوصیشان بدل میشود[6]. بدیهی است قوانین موجود اجازه چنین رفتارهایی را نمی دهند. بسیاری از رفتارهای یاد شده از جمله تهدید و توهین و یا اذیت و آزار متهم در قوانین کیفری ممنوع و جرم انگاری شده اند. به عبارتی مامورانی که اقدام به چنین اعمالی می کنند اصولا باید محاکمه و مجازات شوند.

استفاده از نقش مادری و رابطه با فرزندان برای اعمال فشار
یکی از مهمترین ابعاد فشار جنسیتمحور بر زنان فعال حقوق بشر، استفاده از رابطه عاطفی مادر و فرزند و مسئولیت مادری برای اعمال فشار روانی است. این فشار ممکن است به شکل محروم کردن مادر زندانی از ملاقات با فرزندان، محدود کردن تماس تلفنی، جدا کردن او از کودکان هنگام بازداشت یا تهدید به بازداشت و آزار فرزندان و دیگر اعضای خانواده اعمال شود. در چنین مواردی، پیامدهای بازداشت تنها به خود زن محدود نمیماند؛ کودکان نیز از جدایی، نگرانی و بیثباتی ناشی از بازداشت مادر آسیب میبینند و گاه همین پیوند عاطفی به وسیلهای برای وادار کردن مادر به سکوت یا اعتراف تبدیل میشود. نمونه نسرین ستوده از موارد روشن این وضعیت است. مقامهای زندان اوین برای حدود سه ماه ملاقات حضوری او با فرزندانش را ممنوع کرده و امکان تماس تلفنی او را نیز بهشدت محدود کرده بودند. در همان دوره، دختر دوازدهساله او، مهراوه خندان، با ممنوعیت خروج از کشور مواجه شد. ستوده در اکتبر ۲۰۱۲ در اعتراض به محرومیت از ملاقات حضوری با فرزندان و فشارهایی که بر خانوادهاش وارد میشد، اعتصاب غذا کرد. او پس از ۴۹ روز، زمانی به اعتصاب غذا پایان داد که ممنوعیت سفر دخترش لغو شد.
بنابراین، اعتصاب غذای او تنها واکنشی به شرایط شخصی زندان نبود؛ اعتراض به محدودیتهایی را نیز دربرمیگرفت که زندگی و حقوق فرزندش را هدف قرار داده بود. [7]
تجربه نرگس محمدی نمونه دیگری از آثار جدایی اجباری مادر از فرزندان است. او در نامهای از زندان که در سال ۲۰۱۵ از سوی عفو بینالملل منتشر شد، شرح داده است که هنگام بازداشت، مأموران او را از دختر خردسالش، کیانا، که بیمار بود و به آغوش مادر پناه برده بود، جدا کردند. محمدی از تأثیر این جدایی بر خود و فرزندانش و از دشواری ملاقاتهای زندان نوشته است. در همان سال، دوقلوهای او، علی و کیانا، برای زندگی در کنار پدرشان از ایران خارج شدند و محمدی در نامه خود از درد جدایی و ناتوانی در همراهی با آنان سخن گفت. عفو بینالملل در سال ۲۰۱۶ نیز گزارش کرد که او در فاصلهای طولانی تنها یک بار امکان تماس تلفنی با فرزندانش را داشته است. این روایت نشان میدهد که محرومیت از ارتباط با فرزندان میتواند به یکی از پایدارترین و دردناکترین پیامدهای زندانی شدن یک مادر تبدیل شود. [8] در پرونده فعالان حقوق زنان گیلان نیز گزارش شده است که هنگام بازداشت زهرا دادرس، مأموران مسلح مرد به فرزندان او حمله کردند و او بعداً با تهدید به انتشار تصاویر خصوصی مواجه شد.

مداخله در روابط زناشویی و استفاده از موقعیت زن در خانواده
روابط زناشویی و زندگی خصوصی زنان نیز ممکن است در جریان بازجویی به موضوع مداخله و فشار تبدیل شود. در برخی گزارشها، از تلاش بازجویان برای ایجاد سوءظن میان زن و شوهر، بدبین کردن زن نسبت به همسرش یا القای این تصور سخن گفته شده است که فعالیتهای حقوق بشری او به زندگی خانوادگی و موقعیتش بهعنوان همسر آسیب میزند. در این شیوه، مأموران به جای محدود کردن بازجویی به موضوع اتهام، از اعتماد و رابطه عاطفی میان زوجین و نگرانی زن از فروپاشی خانواده برای تضعیف مقاومت او استفاده میکنند. گزارش تفصیلی هیئت حقیقتیاب سازمان ملل درباره ایران، در بررسی شیوههای فشار بر زنان، به نمونههایی از تلاش بازجویان برای تأثیر گذاشتن بر روابط خانوادگی و القای تردید و اختلاف میان زوجین اشاره میکند. این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که در ساختارهای اجتماعی مبتنی بر نقشهای سنتی جنسیتی، از زن انتظار میرود مسئولیت حفظ زندگی خانوادگی و مراقبت از روابط زناشویی را بر عهده بگیرد. بنابراین، القای این تصور که فعالیت عمومی زن موجب آسیب به همسر یا فروپاشی خانواده شده است، میتواند احساس گناه و فشار مضاعفی بر او ایجاد کند. [9]
محدودیتها و فشارهای خانوادگی و اجتماعی بر زنان فعال حقوق بشر
زنان فعال حقوق بشر ممکن است علاوه بر فشارهای حکومتی، در محیط خانوادگی و اجتماعی نیز با محدودیتهایی مواجه شوند که از نگرشهای مردسالارانه و انتظارات سنتی درباره نقش زن در خانواده ناشی میشود. مخالفت با فعالیت اجتماعی زنان، محدود کردن استقلال آنان در تصمیمگیریهای شخصی و اختلاف بر سر مسئولیتهای همسری، مادری و نگهداری از فرزندان میتواند مشارکت عمومی آنان را دشوار کند. گزارش هیئت مهاجرت و پناهندگی کانادا در سال ۲۰۱۴ نیز به مشکلاتی نظیر ازدواج، طلاق، حضانت فرزندان و حقوق مالکیت و ارث بهعنوان بخشی از دشواریهای اجتماعی زنان فعال حقوق بشر در ایران اشاره کرده است.[10]
در برخی موارد، این مناسبات خانوادگی با فشارهای امنیتی نیز درهم میآمیزد. برای نمونه، شیرین عبادی اعلام کرده است که مأموران امنیتی همسرش را تحت فشار قرار داده بودند تا در تلویزیون دولتی علیه او اظهاراتی مطرح کند. همچنین در روایت آسیه امینی، بازجویان درباره اطلاع و موافقت همسرش با فعالیتهای او پرسش کرده بودند. این نمونهها نشان میدهد که چگونه نگرش سنتی درباره نقش همسر و جایگاه زن در خانواده میتواند از سوی مأموران امنیتی نیز به ابزاری برای اعمال فشار تبدیل شود. در کنار فشارهای مستقیم مأموران امنیتی، برخی زنان فعال حقوق بشر در محیط خانواده و جامعه نیز با محدودیتهایی مواجهاند که از نگرشهای مردسالارانه و برداشتهای سنتی درباره نقش زن سرچشمه میگیرد. در چنین شرایطی، فعالیت اجتماعی و حضور مستقل زن ممکن است با مخالفت همسر یا دیگر اعضای خانواده روبهرو شود؛ از جمله از طریق محدود کردن رفتوآمد، مخالفت با حضور در اجتماعات، ایجاد مانع در ادامه فعالیت حرفهای یا تحمیل این انتظار که زن مسئولیتهای خانوادگی را بر فعالیت عمومی خود مقدم بداند. این فشارها لزوماً در همه موارد به دستور یا مداخله حکومت صورت نمیگیرند، اما در کنار محدودیتهای رسمی میتوانند امکان فعالیت مستقل زنان را دشوارتر کنند
بیتوجهی به نیازهای جسمانی و بهداشتی خاص زنان در بازداشت
یکی دیگر از ابعاد قابل توجه تجربه زنان زندانی، بیتوجهی به نیازهای جسمانی و بهداشتی خاص آنان است. شرایط بازداشت و زندان ممکن است برای همه زندانیان دشوار باشد، اما محرومیت از دارو، مراقبتهای پزشکی و امکانات بهداشتی در برخی موارد، به دلیل نیازهای خاص جسمانی زنان، پیامدهای مضاعفی ایجاد میکند. این مسئله بهویژه در دوران قاعدگی، بارداری یا بیماریهای مرتبط با سلامت زنان اهمیت دارد. در گزارش مربوط به یازده فعال حقوق زنان گیلان، درباره زهرا دادرس آمده است که او در دوران بازداشت از دریافت داروهای ضروری محروم شده و در نتیجه، خونریزی شدید قاعدگی را برای حدود بیست روز تجربه کرده است. در همان پرونده، درباره متین یزدانی نیز از محرومیت از مراقبت پزشکی، با وجود تأیید نیاز او به درمان از سوی پزشک زندان، گزارش شده است. این موارد، در کنار روایتهای مربوط به اجبار زنان به خارج کردن نوار بهداشتی یا تامپون در جریان بازرسیهای بدنی، نشان میدهند که نیازهای جسمانی زنان ممکن است نهتنها مورد توجه قرار نگیرند، بلکه خود به زمینهای برای تحقیر و فشار تبدیل شوند. [11]
[1] https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/008/67/pdf/g2400867.pdf?utm_source=chatgpt.com
[2] https://www.bbc.com/news/world-middle-east-66258415
[3] https://cfppi.org/2024/09/01/investigative-report-on-the-arrest-and-trial-of-11-womens-rights-activists-in-gilan/?utm_source=chatgpt.com
[4] https://www.iranrights.org/library/document/4144?utm_source=chatgpt.com
[5] https://cfppi.org/2024/09/01/investigative-report-on-the-arrest-and-trial-of-11-womens-rights-activists-in-gilan/?utm_source=chatgpt.com
[6] https://www.amnestyusa.org/wp-content/uploads/2017/07/Iran-HRD-Report-Final-smaller.pdf?utm_source=chatgpt.com
[7] https://www.iranrights.org/library/document/2272/lawyer-ends-hunger-strike-but-still-detained-nasrin-sotoudeh?utm_source=chatgpt.com
[8] https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2015/08/narges-mohammadi-tearing-my-heart-to-pieces-iran/?utm_source=chatgpt.com
[9] https://wapsphp.test.ohchr.un-icc.cloud/en/hr-bodies/hrc/ffm-iran/index?utm_source=chatgpt.com
[10] https://www.justice.gov/sites/default/files/pages/attachments/2015/12/07/irn104897.e.pdf?utm_source=chatgpt.com
[11] https://cfppi.org/2024/09/01/investigative-report-on-the-arrest-and-trial-of-11-womens-rights-activists-in-gilan/?utm_source=chatgpt.com